By John 
Một lá đơn kêu cứu khẩn cấp vừa được gửi đến Chủ tịch UBND TP.HCM đã đẩy câu chuyện của thương hiệu bún tươi Nguyễn Bính trở lại tâm điểm chú ý. Từ một cái tên từng gây xôn xao khi xuất hiện trên Shark Tank, cơ sở sản xuất này nay đối diện nguy cơ bị đẩy đến bờ vực đóng cửa vì khoản phạt mà người trong cuộc gọi là vượt quá sức chịu đựng.
Theo chia sẻ của bà Nguyễn Thị Bính, Giám đốc Công ty CP Sản xuất Thương mại Dịch vụ Nguyễn Bính, doanh nghiệp đã nhận quyết định xử phạt vi phạm hành chính từ UBND phường Tân Sơn vào ngày 31-3, với tổng số tiền 552 triệu đồng. Đây là con số khiến bà Bính cho rằng cơ sở gần như không còn đường xoay xở.
Điểm khiến vụ việc gây chú ý không chỉ nằm ở giá trị xử phạt, mà còn ở cách bà chủ thương hiệu mô tả tác động của nó đối với doanh nghiệp. Với một cơ sở sản xuất thủ công có diện tích chỉ khoảng 70 m², sử dụng 6 lao động, mức phạt hơn nửa tỉ đồng, theo bà, chẳng khác nào một “lệnh khai tử”.
Trong chia sẻ với báo chí, bà Nguyễn Thị Bính cho biết ngay cả khi bán hết máy móc, doanh nghiệp cũng khó có khả năng chi trả. Phía công ty vì thế đã gửi đơn khiếu nại quyết định xử phạt, đồng thời đề nghị thành phố xem xét một cơ chế hỗ trợ phù hợp hơn cho các cơ sở nghề truyền thống.
Ở đây, câu chuyện không còn dừng ở một biên bản xử phạt hành chính. Nó mở ra nỗi lo lớn hơn: liệu một thương hiệu thực phẩm truyền thống quy mô nhỏ có thể tiếp tục tồn tại khi chi phí tuân thủ ngày càng cao, trong khi nguồn lực ngày càng co hẹp?
Doanh nghiệp nói gì về những điểm “bất hợp lý”?
Theo bà Bính, điều khiến doanh nghiệp thấy chưa thuyết phục nằm ở cách tính lưu lượng xả thải và thời điểm lấy mẫu. Bà cho rằng mẫu được lấy đúng lúc công ty gặp sự cố tràn bột ra cống, một tai nạn nghề nghiệp ngoài ý muốn, từ đó khiến kết quả phản ánh chưa đúng tính chất vận hành thông thường của cơ sở.
Trên cơ sở đó, chủ thương hiệu bún Nguyễn Bính kiến nghị UBND TP.HCM chỉ đạo rà soát lại quy trình đo đạc, đồng thời xem xét các số liệu từ hóa đơn nước thực tế để điều chỉnh mức phạt theo đúng quy mô sản xuất.
Không dừng ở việc xin xem xét lại quyết định, bà còn đề xuất được giãn thời gian nộp phạt hoặc cân nhắc giảm nhẹ. Mục tiêu, theo doanh nghiệp, là để duy trì hoạt động sản xuất và giữ việc làm cho những lao động còn bám trụ với xưởng.
Bài toán môi trường không hề đơn giản với xưởng nhỏ
Một trong những chi tiết đáng chú ý nhất của câu chuyện là thực tế vận hành phía sau những cơ sở sản xuất thực phẩm truyền thống. Theo bà Bính, doanh nghiệp không phủ nhận bài toán môi trường, nhưng cho rằng việc đáp ứng hoàn toàn các chuẩn xử lý nước thải là gánh nặng rất lớn với một xưởng nhỏ.
Công ty cho biết đã đầu tư hệ thống xử lý nước thải có công suất 30 m³/ngày đêm. Tuy nhiên, chi phí hóa chất cùng chi phí thuê kỹ sư vận hành vẫn là khoản quá sức đối với mô hình sản xuất thủ công, quy mô nhỏ và đầu ra không ổn định.
Khó khăn chưa dừng lại ở đó. Theo chia sẻ từ phía doanh nghiệp, việc vận hành hệ thống trước đây từng không hiệu quả, vi sinh bị chết, phát sinh mùi hôi ngược trở lại khu sản xuất. Điều này không chỉ khiến bài toán môi trường thêm phức tạp mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến tiêu chuẩn an toàn thực phẩm.
Từ góc nhìn của người trong cuộc, bà Bính cho rằng hiện chưa có nhiều cơ sở sản xuất từ tinh bột gạo truyền thống có thể vận hành trọn vẹn hệ thống xử lý nước thải đạt chuẩn theo quy định mà vẫn bảo đảm hiệu quả kinh tế. Đây là chi tiết cho thấy sự va chạm rất rõ giữa yêu cầu quản lý đô thị hiện đại và thực tế tồn tại của các nghề truyền thống.
Từ Shark Tank đến cảnh chủ xưởng tự đứng máy
Câu chuyện càng tạo thêm dư âm khi gắn với thương hiệu từng được nhiều người biết đến. Bún Nguyễn Bính từng gây chú ý khi xuất hiện trên chương trình Shark Tank năm 2018 để gọi vốn 200 tỉ đồng. Khi ấy, thương hiệu này được nhìn nhận như một đại diện tham vọng của ngành thực phẩm truyền thống muốn đi theo hướng chuyên nghiệp hóa.
Nhưng sau nhiều năm, bức tranh hiện tại được mô tả theo chiều ngược lại. Theo bà Bính, hoạt động sản xuất của cơ sở đã thu hẹp đáng kể, xưởng chỉ còn vài công nhân, còn bà phải trực tiếp đứng máy để duy trì sản xuất. Công ty hiện chủ yếu làm theo đơn đặt hàng nên sản lượng lên xuống thất thường, thiếu ổn định.
Sự đối lập giữa một thương hiệu từng bước ra ánh đèn truyền hình và thực tế “teo tóp” của xưởng sản xuất khiến vụ việc thu hút thêm sự quan tâm. Nó gợi ra một câu hỏi quen thuộc nhưng chưa bao giờ cũ: sức bền của thương hiệu truyền thống nằm ở đâu khi môi trường kinh doanh thay đổi quá nhanh?
Đề xuất vượt ra ngoài câu chuyện của một doanh nghiệp
Điểm đáng chú ý là trong đơn gửi lãnh đạo thành phố, bà Nguyễn Thị Bính không chỉ xin xem xét lại mức phạt cho riêng doanh nghiệp mình. Bà còn đề xuất TP.HCM quy hoạch một “cụm làng nghề thực phẩm truyền thống”, nơi có hạ tầng xử lý nước thải tập trung để các cơ sở nhỏ có thể sản xuất trong điều kiện an toàn, sạch sẽ hơn.
Theo đề xuất này, thành phố cũng cần có gói tín dụng ưu đãi để hỗ trợ doanh nghiệp di dời, nâng cấp công nghệ và đầu tư hệ thống xử lý môi trường đạt chuẩn. Đây được xem là hướng đi dài hơi hơn, thay vì để từng cơ sở nhỏ tự xoay xở trong thế khó.
Bà Bính cho biết bản thân từng tính đến phương án di dời xưởng. Tuy nhiên, giá thuê tại các khu công nghiệp là quá cao, trong khi hạ tầng tại nhiều nơi chưa thật sự phù hợp với khả năng của doanh nghiệp nhỏ, từ nền đất trũng đến chi phí san lấp và đầu tư ban đầu.
Vụ việc của bún Nguyễn Bính không đơn thuần là một tranh chấp hành chính. Nó chạm vào mối quan tâm rộng hơn: số phận của những thương hiệu thực phẩm truyền thống trong bối cảnh đô thị ngày càng siết chuẩn môi trường, trong khi nguồn lực của các cơ sở nhỏ lại quá mỏng.
Một bên là yêu cầu tuân thủ để bảo đảm trật tự quản lý và tiêu chuẩn môi trường. Bên còn lại là thực tế của những xưởng nghề truyền thống đang hoạt động trong điều kiện hạn chế, vừa duy trì sản xuất, vừa giữ lao động, vừa cố thích ứng với những đòi hỏi ngày càng cao. Chính sự căng kéo này khiến câu chuyện không chỉ dừng ở phạm vi một doanh nghiệp cụ thể.
Ở góc độ hình ảnh, đây cũng là giai đoạn nhạy cảm với thương hiệu Nguyễn Bính. Từ một cái tên từng gắn với câu chuyện khởi nghiệp và tham vọng mở rộng, doanh nghiệp giờ đứng trước thử thách lớn về khả năng tồn tại. Cách vụ việc được xem xét, xử lý và tháo gỡ ra sao trong thời gian tới có thể ảnh hưởng trực tiếp đến hành trình tiếp theo của thương hiệu này.
Kết lại
Lá đơn kêu cứu của chủ thương hiệu bún Nguyễn Bính vì thế không chỉ là tiếng nói từ một cơ sở sản xuất đang gặp khó. Nó còn phản chiếu một bài toán lớn hơn của đô thị hiện đại: làm sao để siết chặt tiêu chuẩn quản lý mà không vô tình đẩy những nghề truyền thống vào thế lùi dần khỏi thị trường.
Giữa áp lực chi phí, yêu cầu môi trường và bài toán mưu sinh, số phận của một xưởng bún nhỏ lúc này lại đang gợi ra câu chuyện rất lớn về cách giữ nghề cũ trong nhịp vận hành mới của thành phố.